شیوه ‏های ترغیب در غزلیات عطار باتکیه بر نظریۀ «فرایند ارتباط کلامی» رومن یاکوبسن

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه زبان و ادبیات فارسی،واحد اهواز،دانشگاه آزاد اسلامی ،اهواز، ایران.

چکیده

رومن یاکوبسن از برجسته‏ترین نظریه‏پردازان فرمالیسم روسی در نظریۀ الگوی ارتباط کلامی خویش اعلام کرد هرگونۀ ارتباط کلامی بین راوی و روایت‏شنو (مخاطب) بر وجود شش عاملِ فرستنده، گیرنده، مجرای ارتباطی، تماس، رمز و موضوع استوار است. یکی از نقش‏های ارتباطی در الگوی اخیر، «نقش ترغیبی» است. جهت‏گیری پیام در نقش ترغیبی به‏سوی مخاطب است و گوینده می‏کوشد تا با کاربرد جمله‏های امر و نهی و منادا، با مخاطب ارتباط برقرار کند. در غزلیات عطار، در جایگاه گونه‏ای متنِ دارای ارتباط کلامی، باتکیه‏‏بر الگوی یاکوبسن سه نقش ترغیبی در محورهای «پیام، درون‏مایه و مخاطب» دیده می‏شود؛ به‏گونه‏ای‏که در ورای هریک از محورهای نام‏برده، شاعر با استفاده از ابزارهای زبانی به ترغیب پیامی در مخاطب می‏پردازد. این مقاله به‏شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‏گیری از منابع کتابخانه‏ای به بررسی شیوه‏های اخلاق ترغیبی و محورهای آن در غزلیات عطار براساس نظریۀ ارتباط کلامی رومن یاکوبسن می‏پردازد. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که ترغیب در غزلیات عطار جایگاه ویژه‏ای دارد و درون‏مایه‏های نقش ترغیبی بیشتر در سه محورِ دینی و حکمی، اجتماعی و فرهنگی نمود یافته است؛ شاعر در پس این نقش‏ها به ترغیب موضوعاتی مانند ترک دنیا، دوری از ریا و شادمانی و... می‏پردازد. علاوه‏بر رعایت امتیازات و آرایه‏های کلامی، که ارزش ادبی فراوانی برای این اثر آفریده است، کاربست مناسب و پربسامد ترغیب، در جایگاه یک شیوة آموزشی، بر غنای تعلیمی غزلیات عطار افزوده ‏است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسنده [English]

  • shahin Ghasemi
.
چکیده [English]

.

  1. . احمدی، بابک (۱۳۷۰)، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز.

    1. ـــــــــــــ (۱۳۷۱)، از نشانه‏های تصویری تا متن، تهران: مرکز.
    2. باقری خلیلی، علی‏اکبر؛ ازاری، ساناز (1394)، «بررسی نقش ترغیبی در غزلیات حافظ شیرازی با تکیه بر نظریه ارتباط یاکوبسن»، دهمین همایش بین‏المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی، (برگرفته از https://elmnet.ir).
    3. پاینده، حسین (۱۳۸۳)، مدرنیسم و پسامدرنیسم در رمان، تهران: روزنگار.
    4. پورنامداریان، تقی (۱۳۸۲)، گمشدة لب دریا، تهران: سخن.
    5. ـــــــــــــــــ (1380)، در سایة آفتاب، تهران: سخن.
    6. تادیه، ژان ایو (1378)، نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمة شیرین نونهالی، تهران: نیلوفر.
    7. حاتمی، سعید؛ قاسم‏زاده، سیّد علی؛ امری، نجمه (1392)، «تحلیل رویکرد تعلیمی ابوسعید ابوالخیر بر مبنای نظریة ارتباطات کلامی یاکوبسن»، پژوهش‏نامه ادبیات تعلیمی، دورة 5، شمارة 17، 87‑114.
    8. دیچز، دیوید (1379)، شیوه‏های نقد ادبی، ترجمة غلامحسین یوسفی، تهران: علمی.
    9. سجودی، فرزان (۱۳۸۰)، ساخت‌گرایی، پساساخت‌گرایی و مطالعات ادبی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    10. سعدی، مصلح بن عبدالله (۱۳۷۲)، کلیات سعدی، به تصحیح محمد فروغی، تهران: شهرزاد.
    11. شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۶۸)، موسیقی شعر، تهران: آگاه.
    12. ـــــــــــــــــــــــــ (۱۳۹۱)، رستاخیز کلمات ـ درس‏گفتارهایی دربارۀ نظریۀ ادبی صورت‏گرایان روس، تهران: سخن.
    13. شمیسا، سیروس (1383)، بیان و معانی، چاپ هشتم، تهران: فردوس.
    14. صفوی، کوروش (1380)، گفتارهایی در زبانشناسی، تهران: هرمس.
    15. ــــــــــــــــ (۱۳۸۰)، از زبان‏شناسی به ادبیات، تهران: سورۀ مهر.
    16. ــــــــــــــــ (۱۳۸۳)، از زبان‏شناسی به ادبیات، جلد اول، تهران: سوره مهر.
    17. عطار، فریدالدین (1384)، دیوان اشعار، به کوشش تقی تفضلی، چ یازدهم، تهران: علمی و فرهنگی.
    18. علوی‏مقدم، مهیار (1377)، نظریه‏های نقد ادبی معاصر، تهران: سمت.
    19. علیمددی، منا (1395)، «از مخاطب خاص تا عام» (نگاهی جامعه‏شناسـانه بـه تحـول طیـف مخاطبـان ادبیات تعلیمی فارسی باتکیه‌بر مرصادالعباد و کتاب احمد)، ادبیات پارسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شمارة اول، 51‑79.
    20. گیرو، پی‏یر (۱۳۸۰)، نشانه‏شناسی، ترجمة محمد نبوی، تهران: آگاه.
    21. لوته، یاکوب (۱۳۸۸). مقدمه‏ای بر روایت در ادبیات و سیما، ترجمۀ امید نیکفرجام، چاپ اول، تهران: مینوی خرد.
    22. مکاریکا، ریما (۱۳۸۵)، دانش‏نامة نظریه‏های ادبی، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: آگاه.
    23. میرزایی خلیل‏آبادی، بتول و دیگران (۱۳۹۰)، «الگوی ساختاری ـ ارتباطی حکایت‌های حدیقه»، پژوهش‏های زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورۀ جدید، سال سوم، شمارۀ ۱، (پیاپی ۹)، ۵۵‑۷۴.
    24. یاکوبسن، رومن و دیگران (۱۳۶۹)، زبان‏شناسی و نقد ادبی، ترجمۀ مریم خوزان و حسین پاینده، تهران: نی.
    25. ــــــــــــــــــــــــ (1380)،ساختگرایی، پساساختگرایی و مطالعات ادبی (مجموعه‌مقالات)، ترجمه به سرپرستی فرزان سجودی، چاپ اول، تهران: حوزه هنری.
    26. ــــــــــــــــــــــــ (۱۳۸۶)، روند بنیادین در دانش زبان، ترجمۀ کورش صفوی، تهران: هرمس.
    27. وحیدیان کامیار، تقی (1383)، زبان چگونه شعر می‏شود؟، مشهد: دانشگاه آزاد اسلامی و سخن‏گستر.
    28. Genet, Gerard (1972), FiguresIII, Paris :Seoul.
    29. Saville-Troike, M. (1994), "silence", In: The encyclopedia of language and linguistics, (eds.), R. E. Asher and J. M. Y. Simpson, Oxford: Pergamum Press: 9345-3947.
    30. Todorov, Tzvatan (1981), Introduction of Poetics, Trans.Richard Howard, Minneapolis: Minnesota up.